Özgür irade mi, algoritmik teslimiyet mi?

Özgürlüğü nasıl tanımlarsınız? Seçeneklerin varlığı mı yoksa kararın sahipliği mi? Peki, bugün kararlarınızın gerçekten sahibi siz misiniz? Karar mı veriyoruz yoksa maruz mu kalıyoruz?

Çok soru oldu. Derdime gireyim.

Kendimizi bir ‘özne’ olarak tanımlarsak, klasik sistem ne diyor? İnsan alternatifleri değerlendirir, karar verir ve sonuçlarını üstlenir. Bugün bu zincir parçalanıyor.

Çoğu durumda artık algoritmalar tarafından filtrelenmiş seçenekler önümüze çıkıyor. Karara da sistemsel olarak yönlendiriliyoruz. Bilişsel süreç bizden çıkıyor. Sistemlere doğru kayıyor, parçalanıyor ve bulanık hale geliyor.

Epistemik Bağımlılık: Bilmeden Karar Verme Çağı

Karar vermek, bilgiye dayanmayı gerektirir. Ama modern sistemlerde bilgi ile karar arasındaki bağ kopuyor. Bugün bir kredi skoru, bir işe alım algoritması ya da bir öneri motoru nasıl çalıştığını bilmediğimiz bir epistemik yapı üretir.

Jürgen Habermas’ın kamusal akıl yürütme modeli, kararların tartışılabilir ve gerekçelendirilebilir olması üzerine kuruluydu. Oysa algoritmik sistemlerde kararlar açıklanamaz, tartışılamaz ve geriye doğru izlenemez

Bu durum, bireyi epistemik olarak bağımlı hale getirir. Yani kişi karar verir gibi yapar, ama aslında kararın bilgi temeline erişimi yoktur.

Sorumluluğun Buharlaşması: Kim Karar Verdi?

Modern etik, eylem ile sorumluluk arasında doğrudan bir bağ kurar. Ama algoritmik sistemler bu bağı çözer.

Bir kararın sonucu ortaya çıktığında kimin sorumlu olduğu bulanıklaşır. Yazılımcı mı, kurum mu, kullanıcı mı, veri setlerine karar veren mi?

Aslında, hiçbiri tam olarak değil. Hepsinden biraz. Bu, sorumluluğun sistematik olarak dağıtılmasıdır. Ve dağıtılan sorumluluk, pratikte ortadan kaybolur.

Rasyonalite’nin Dışsallaştırılması

Max Weber modern dünyayı rasyonelleşme üzerinden okur. Ama bugün yaşanan şey rasyonelleşmenin kendisi değil, onun dışsallaştırılması. Yani insan rasyonel olmuyor. Rasyonellik, sistemlere devrediliyor. Kararların mantığı artık öznenin içinde değil, altyapının içinde.

İnsan giderek rasyonel karar veren bir varlık olmaktan çıkıp, rasyonel sistemlere uyumlanan bir varlığa dönüşüyor.

Psikolojik Ekonomi: Karar Vermemenin Konforu

Bu dönüşüm yalnızca yapısal değil, aynı zamanda arzu edilen bir şey.

Daniel Kahneman’ın söylediği gibi, insan zihni belirsizlikten ve kayıptan kaçınır. Karar vermek bilişsel yük, stres ve potansiyel pişmanlık yaratır.

Algoritmalar bu yükü ortadan kaldırmaz elbette. Ama devralır gibi görünür. Onun için de sözde bir rahatlama sağlar.

Ontolojik Kırılma: İnsan Ne Oluyor?

Buradaki mesele teknik değil, ontolojik.

Eğer insan; karar vermiyorsa, bilginin kaynağına erişemiyorsa ve sorumluluğu tam olarak taşımıyorsa klasik anlamda ‘özne’ olarak kalır mı? Peki, aslında insan kendi özne niteliğini sürdürmek istiyor mu? Çünkü, karar özgürlüğü istiyoruz
ama bunun yükünü taşımak da istemiyoruz. Konfor için karar verme yetkimizi gönüllü olarak devrediyoruz. Yani konu yapay zekâ tehdidi değil, yine insan tercihi…