SDGs: Teoride 17 hedef, pratikte ne kaldı?

1. SDGs nedir, kısaca

SDGs (Sustainable Development Goals — Türkçesiyle Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları ya da kısaca SKH), Birleşmiş Milletler'in 25 Eylül 2015'te oybirliğiyle kabul ettiği Agenda 2030 belgesinin omurgasıdır. 17 ana hedef, 169 alt hedef ve 230'dan fazla göstergeden oluşur. Hedeflere ulaşma tarihi: 2030.

Çerçevenin temel iddiası şudur: yoksulluğu bitirmek, eşitsizliği azaltmak ve iklimi korumak ayrı projeler değil, aynı sistemin iç içe geçmiş yüzleridir. Bir hedefte ilerleme, başka bir hedefte geri adım pahasına alınıyorsa gerçek bir ilerleme sayılmaz.

2. MDG'den SDG'ye: 2000–2015 dönüşümü

SDGs'in atası, 2000'de imzalanan Binyıl Kalkınma Hedefleri (MDGs)'dir. MDGs sekiz hedeften oluşuyordu ve büyük ölçüde Küresel Güney'e dönüktü: aşırı yoksulluğun yarıya indirilmesi, çocuk ölümlerinin azaltılması, HIV/AIDS ile mücadele, ilköğretimin evrenselleştirilmesi.

MDGs bazı başlıklarda büyük başarı sağladı — günde 1,25 dolar altında yaşayan nüfus 1990'da %36'dan 2015'te %12'ye düştü — ama iklim, eşitsizlik ve kurumsal yönetişim çerçeve dışındaydı. SDGs bu boşluğu kapatmak için tasarlandı: evrensel (her ülke için geçerli, sadece "gelişmekte olan ülkeler" için değil), sistemik (iklim, eşitsizlik ve kurumlar dahil) ve ortaklığa dayalı (SDG 17: devletler, sermaye ve sivil toplum birlikte).

3. 17 hedef, üç katman

17 SDG hedefini üç katmanda okumak işi kolaylaştırır:

• İnsan refahı (1–6): Yoksulluğun bitirilmesi, açlığın sonlandırılması, sağlık, kaliteli eğitim, cinsiyet eşitliği ve temiz suya erişim. Bireyin yaşamını doğrudan tanımlayan hedefler.
• Ekonomi ve altyapı (7–12): Erişilebilir enerji, insana yaraşır iş, sanayi ve inovasyon, eşitsizliklerin azaltılması, sürdürülebilir şehirler ve sorumlu üretim-tüketim. Üretim biçimini ve dağılımı düzenlemeye çalışan hedefler.
• Gezegen ve yönetişim (13–17): İklim eylemi, sudaki ve karadaki yaşam, barış ve güçlü kurumlar, küresel ortaklıklar. Hedeflerin oturduğu zemini koruyan hedefler.

17 numaralı hedef — küresel ortaklıklar — diğer 16'sının mümkün olup olmamasını belirleyen meta hedef. Sermaye akışı, teknoloji transferi ve veri paylaşımı olmadan diğer 16 hedef kâğıt üzerinde kalır.

4. 2030'a beş yıl: sayısal durum

BM'nin 2024 SDG Raporu'nun en çarpıcı verisi şu: 169 alt hedefin yalnızca %17'si planlanan hızda ilerliyor. %48'i geride, %18'i ise 2015'teki başlangıç noktasından daha kötü durumda. Pandemi, savaşlar ve enflasyon ilerlemeyi yavaşlattı ama sebep onlardan çok daha eskiye uzanıyor: hedefler arasındaki kaynak rekabeti hiçbir zaman çözülmedi.

Hangi hedeflerde en geride kaldık? SDG 2 (Sıfır açlık) — küresel açlık 2015'ten beri artıyor. SDG 13 (İklim eylemi) — 2030 emisyon hedeflerinin gerisindeyiz. SDG 14–15 (Sudaki ve karadaki yaşam) — biyoçeşitlik kaybı hızlanıyor. SDG 10 (Eşitsizliklerin azaltılması) — en zengin %1, son on yılda küresel servetin %38'ini aldı.

5. SDG'nin içsel çelişkisi: büyüme vs sınır

SDG 8 "sürdürülebilir ekonomik büyüme"yi açıkça hedefler — en az yıllık %7 GSYH artışı (en az gelişmiş ülkeler için). SDG 13 ise iklim sistemini tehdit eden emisyonların kesilmesini ister.

Bu iki hedef matematiksel olarak gerilim içindedir. Tarihsel olarak ekonomik büyüme ile karbon emisyonu birbirinden kesin biçimde ayrışmış (decoupling) hiçbir ekonomide görülmedi. Verimlilik kazançları emisyonun yoğunluğunu düşürür, ama toplam emisyonu artırmaya devam eder — bu klasik Jevons paradoksu'dur.

SDG çerçevesi bu gerilimi açıkça tartışmaz. "Yeşil büyüme" varsayımı altına saklar. Eleştirmenler — özellikle post-growth ve degrowth literatürü — bu varsayımın matematiğini sorgular ve hedefin baştan yeniden yazılması gerektiğini söyler.

6. Ölçüm sorunu ve SDG washing

230 gösterge çok güçlü görünür. Pratikte ise üç sorunu birden yaratır:

1. Veri boşluğu: Düşük gelirli ülkelerin yarısından fazlasında göstergelerin yarısı için güncel veri yok. Olmayan veri, başarı ya da başarısızlığı görünmez kılar.
2. Seçici raporlama: Hükümetler ve şirketler iyi performans gösterdikleri göstergeleri öne çıkarır, zayıf olanları sessizce bırakır. SDG iletişimi vitrin tasarımına döner.
3. SDG washing: Bir şirket sürdürülebilirlik raporunda 17 renkli ikonu yan yana koyar, ama operasyonunda hangi hedefe nasıl katkı yaptığını sayılarla göstermez. Greenwashing'in kurumsal akrabası.

SDG göstergesi okumak, sayıya değil sayının arkasındaki metodolojiye bakmayı gerektirir — tıpkı sürdürülebilirlik tanımında olduğu gibi.

7. Türkiye'nin SDG karnesi

Türkiye, 2023 Gönüllü Ulusal İnceleme (VNR) raporuna göre küresel SDG sıralamasında 70'inci sıralarda. Güçlü olduğu alanlar SDG 4 (Eğitim — okullaşma oranları yüksek) ve SDG 3 (Sağlık — kapsayıcı sağlık sistemi). Zayıf olduğu alanlar ise SDG 5 (Cinsiyet eşitliği — işgücüne katılım %35 civarında), SDG 13 (İklim eylemi — Paris Anlaşması'na 2021'de geç katıldı) ve SDG 10 (Eşitsizlik — Gini katsayısı OECD ortalamasının üstünde).

TÜİK SDG göstergelerini düzenli olarak raporlar; veri seti kamuya açıktır. Ama ulusal raporlama ile bağımsız değerlendirmeler (örneğin Sustainable Development Report) arasında bazı göstergelerde 10–15 puanlık farklar görülür — metodoloji tartışmasının yerel yansıması.

8. Yapay zekâ ve SDG: çift uçlu kılıç

Nature'da 2020'de yayımlanan çığır açıcı bir çalışma, yapay zekânın 169 alt hedefin 134'ünü hızlandırabileceğini ama aynı zamanda 59'una zarar verebileceğini gösterdi. Yardım edebileceği yerler: tarımda verim tahmini (SDG 2), hastalık teşhisi (SDG 3), enerji şebekesi optimizasyonu (SDG 7), iklim modellemesi (SDG 13).

Zarar verebileceği yerler: büyük model eğitiminin enerji yükü (SDG 7'yi geri çekiyor), istihdam dönüşümü (SDG 8 ile gerilim), algoritmik ayrımcılık (SDG 5 ve 10'u tehdit ediyor), veri merkezlerinin su tüketimi (SDG 6).

"AI for SDG" söyleminin sayılarla desteklenmediği her vaka, SDG washing'in dijital varyantıdır. Doğru soru şudur: hangi modeli, hangi hedef için, hangi enerji karmasıyla çalıştırıyoruz? Daha kapsamlı bir okuma için: Yapay Zekâ ve Toplum.

9. Ne yapmalı: 2030 sonrası

2030'a beş yıldan az kalmışken üç yön tartışılıyor:

• Hedefleri ertelemek (post-2030): Mevcut 17 hedefi takvimle uzatmak. Eleştirmenler "başarısızlığı kurumsallaştırır" diyor.
• Hedefleri sadeleştirmek: 169 alt hedefi 30–40 çekirdek göstergeye indirgemek; ölçülemeyenleri çıkarmak. Pratik ama derinliği azaltma riski var.
• Çerçeveyi yeniden yazmak: "Büyüme" varsayımını gevşetmek, gezegen sınırlarını (planetary boundaries) merkeze koymak. Doughnut economics bu yönde en güçlü öneri.

Bireysel ve kurumsal düzeyde — hangi yol seçilirse seçilsin — üç şey değişmeden anlamlı ilerleme zor: şeffaf veri, bağımsız doğrulama ve hedefler arası denkleştirmeyi açıkça gösteren raporlama. Bir hedefte kazanılanın hangi hedefte kaybedildiğini görmeden, ilerlemeyi ölçemeyiz.

10. Sıkça sorulanlar