Antalya'nın yeni sınavı: 1,5°C aşıldı!

1 Eylül'de Ankara'da, COP31 Başkanı Murat Kurum diplomatik misyonlara şunu söyledi: Antalya tarihe "Uygulama COP'u" olarak geçecek. Kararları nihayet eyleme çeviren zirve olacak.

Bundan bir gün sonra, 2 Eylül'de BM Çevre Programı Limiting Overshoot (Aşımı Sınırlamak) raporunu yayımladı ve on yıldır söylenemez sayılanı resmen kabul etti. Dünya 1,5°C'yi aşacak. Aşabilir değil; aşacak. Büyük olasılıkla da birkaç yıl içinde.

Bu iki haber birlikte okunmalı. Antalya, BM'nin 1,5°C'yi hedef sütunundan yörünge sütununa taşımasından sonraki ilk COP olacak. "Uygulama COP'u" olarak ilan edilen COP31, üstüne bir de "1,5°'yi Aşım COP'u" sıfatını alacak.

Sınırdan pencereye

Raporun neyi değiştirdiğini netleştirmek lazım. Çünkü rakam aslında hiçbir şeyi değiştirmiyor. Termometre okuyan herkes zaten bu eğilimi biliyordu. Değişen, resmi geometri. On yıl boyunca 1,5°C bir sınırdı; yani varlık nedeni aşılmamak olan keskin bir çizgi. Rapor sınırın yerine bir pencere koyuyor. Yeni patikanın adı bir tahvil izahnamesinden çıkmış gibi; aşım, zirve ve düşüş. En iyi senaryoda, ısınma 1,8°C civarında tepe yapıp geri çekilecek. Görev, aşımı "olabildiğince küçük ve kısa" tutmak.

Pencerenin sınırdan farkı, parametrelerinin olması. Sıcaklık ne kadar yükselecek? Çizginin üstünde ne kadar kalacak? Ve pencereyi kim kapatacak?

Çünkü "zirve ve düşüş" aslında bir geri ödeme takvimi. Karbon bütçesinin üzerine salınan her ton, sonradan itfa edilecek bir yükümlülük. 2035'e kadar yarıya inmesi gereken emisyonlar ve yüzyıl kapanmadan atmosferden geri çekilmesi gereken milyarlarca ton karbondioksit. Rapor, karbon giderimi için yönetişim, metan kesintisi, yutakların korunması çağrısı yapıyor. Ama bunu şöyle okumak mümkün. Dünya, borçlusu isimsiz, vadesi belirsiz, yaptırımı olmayan bir borcu deftere işliyor. Alacaklı ise atmosfer ve gelecek nesiller!

"Uygulama" artık ne demek?

Ankara'nın iddialı vaadi ile bu yeni rapor tam burada çarpışıyor. "Uygulama COP'u", vaat edilmiş olanı yapmak demek; seksen karar, finansman taahhütleri, Dubai'den Belem'e taşınan geçiş dili. Son derece önemli. Ev sahibinin bunu öne çıkarma kararı da yerinde ve iddialı.

Ama aşım çerçevesi işi sessizce yeniden tanımlıyor. Hedef bir pencereye dönüştüğünde uygulama, yalnızca "daha önce söylediğimizi yapmak" olarak kalamaz. Henüz kimsenin söylemediğini ortaya koymak ve aşımın geri ödeme takvimini belirlemek de gerekiyor.

Böylece COP, sırtına aldığı bu yeni yükle üç soruyu yanıtlamak zorunda. Isınma hangi yükseklikte, hangi tarihte tepe yapıyor; senaryo olarak değil, masadaki ulusal katkıların toplamı olarak? Net-negatif yükü kimin planı, hangi oranda taşıyor; karbon giderimi en çok salanların taahhüdünde bir bütçe kalemi mi, yoksa herkesin işaret edip kimsenin bütçelemediği bir müşterek mi? Ve pencere açıkken içinde yaşayacak olanlara uyum finansmanı olarak ne borçluyuz?

Uygulama retoriğinin gerçek sınavı bu. Antalya'nın sadece eylem planı üretmesi değil; pencereyi kimin, hangi takvimle kapatacağını söyleyebilmesi. Bunu söyleyemeyen zirve uygulama değil, aslında temporal arbitraj yapıyor. Hedefin kredibilitesini bugünden harcayıp faturayı, masada sandalyesi olmayan bir geleceğe kesiyor.

Dürüst itiraz

Buna yönelik ciddi bir itirazı da dile getirmek şart. Aşımı kaçınılmaz ilan etmek başlı başına bir ahlaki tehlike. Başarısızlığı planlama varsayımına çevirir; planlama varsayımları ise rahattır. "Olabildiğince küçük ve kısa" esnek bir dildir ve ertelenen her kömür çıkışı bu dilin içine sığar. Pasifik ada devletlerinin 1,5°C'yi hâlâ yaşayan hedef olarak teyit etmesi tesadüf değil. Bu ülkeler için o çizgi bir pencere değil, yaşamsal bir sınır!

Aşımı kabul etmek de, kabul etmemiş gibi yapmak da sorunlu. Herkesin içten içe öldüğünü bildiği ama kamusal alanda yaşıyormuş gibi davrandığı bir hedef kimseyi disipline etmez. Sadece her çerçevede atıf yapılan, hiçbirinde bağlayıcı olmayan bir referansa dönüşür. Pencere, parametreleri yazılmazsa tehlikelidir. Yükseklik, süre, yükümlülük… Bunlar adlandırılmazsa, sadece iş top çevirmeye döner.

Bu yüzden Pasifik'in 1,5°C'yi sınır görme ısrarı ile UNEP'in bu sınırın aşılacağını kabul etmesi çok da karşıt değil. Biri çizgiyi savunuyor, öteki geçişin fiyatını yazıyor. Antalya'nın işi ikisini aynı anda elde tutmak.

Ev sahibi sıfatı seçti; "Uygulama COP'u." Zaten zor ve iddialı. Şimdi üstüne bir de aşım konusu bindi. Aşım çağının bu ilk zirvesi, sadece kaç kararın uygulandığıyla değil; dünyanın en büyük teminatsız borcunun nihayet bir geri ödeme takvimine kavuşmasıyla mı, yoksa bir kez daha, değişken faizle, başkasının adına sessizce devredilmesiyle mi anılacak?