Sürdürülebilir kalkınma nedir?

1. Tanım: Brundtland'den bugüne

Sürdürülebilir kalkınma (sustainable development), uluslararası politika sözlüğüne 1987'de Ortak Geleceğimiz (Our Common Future) — bilinen adıyla Brundtland Raporu — ile girdi. Raporun ünlü tanımı şöyledir:

"Bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılama olanağını tehlikeye atmadan karşılayan kalkınma."

Tanım iki düzeyde çalışır. Birinci düzey teknik: bir nesil tükettiğinden fazlasını harcamaz. İkinci düzey etiktir: gelecek kuşakların hakkını şimdiden hesaba katmayan bir kalkınma, kalkınma sayılamaz. Bu ikinci yan, kavramı sıradan bir büyüme hedefinden ayıran şeydir.

2. Kısa tarih: Stockholm'den Agenda 2030'a

Kavramın kökleri Brundtland'den eskiye gider. 1972'de Stockholm Konferansı çevre ile kalkınma arasındaki gerilimi ilk kez küresel bir gündem yaptı. Aynı yıl Roma Kulübü'nün Büyümenin Sınırları (Limits to Growth) raporu, sınırsız büyüme paradigmasının matematiksel olarak sürdürülemez olduğunu ileri sürdü.

1987 Brundtland Raporu bu iki damarı birleştirdi. 1992 Rio Zirvesi kavramı Agenda 21 ile somutlaştırdı. 2000'de Binyıl Kalkınma Hedefleri (MDGs), 2015'te ise SDG'ler — 17 hedef, 169 alt hedef — ile sürdürülebilir kalkınma operasyonel bir çerçeveye dönüştü.

3. Üç ayak: ekonomi, toplum, çevre

Sürdürülebilir kalkınma standart anlatımda üç ayak üzerinde durur — literatürde triple bottom line olarak da geçer:

• Ekonomik kalkınma: üretkenlik, istihdam, refah.
• Sosyal eşitlik: yoksullukla mücadele, eğitim, sağlık, kapsayıcılık.
• Çevresel koruma: iklim, biyoçeşitlik, kaynak yönetimi.

Modern yorumlarda dördüncü bir kültürel/kurumsal ayak da eklenir: kurumlar, demokratik yönetişim ve kültürel sürdürülebilirlik. Üç ayağı eşit önemde görmek teorik bir iddiadır; pratikte hemen her ülkede ekonomik ayak diğer ikisini ezer.

4. Sürdürülebilirlik ile farkı

İki kavram günlük dilde yer değiştirilebilir gibi kullanılır ama farklıdırlar. Sürdürülebilirlik, bir sistemin uzun vadede kendini sürdürebilme özelliğini tanımlar — ekoloji, etik ve felsefe alanlarına uzanır. Sürdürülebilir kalkınma ise bu çerçevenin politika diline tercüme edilmiş halidir: büyüme, yatırım ve kalkınma hedefleriyle birlikte düşünülür.

Fark önemlidir, çünkü sürdürülebilirlik 'büyümemek' veya 'küçülmek' seçeneklerine açıkken, sürdürülebilir kalkınma daima bir kalkınma — yani büyüme — varsayar. Eleştirinin büyük kısmı bu varsayıma yöneliktir.

5. SDG'lere giden yol

2015'te BM tarafından kabul edilen Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SDG'ler), soyut bir kalkınma anlayışını 17 hedef, 169 alt hedef ve 230'dan fazla göstergeyle ölçülebilir hale getirdi. SDG çerçevesi, sürdürülebilir kalkınma kavramının bugünkü en güçlü operasyonelleştirmesidir.

17 hedefin nasıl çalıştığı, nerede tıkandığı ve 2030 takviminin neyi gösterdiği üzerine ayrıntılı eleştirel bir okuma için ayrı bir SDG rehberi hazırladım.

6. Eleştirel okuma

Sürdürülebilir kalkınmaya yöneltilen üç temel eleştiri vardır:

1. İçsel çelişki. Sınırsız ekonomik büyümeyi sınırlı bir gezegende sürdürmeyi varsayar. 'Decoupling' tezi — büyümeyi kaynak tüketiminden ayırma — ampirik olarak büyük ölçüde doğrulanmadı.
2. Tanım belirsizliği. 'İhtiyaç' kim tarafından tanımlanır? 'Gelecek kuşak' kaç nesil sonradır? Bu boşluklar, kavramı her aktör için uygun şekilde yeniden doldurulabilir hale getirir.
3. Güç sorusu. Çerçeve 'ne' yapılacağını söyler ama 'kim tarafından, kimin pahasına' sorusunu boş bırakır. Bu boşluk greenwashing ve SDG washing pratiklerine zemin hazırlar.

Eleştiriler kavramı reddetmek için değil, ciddiye almak için verilir. Sürdürülebilir kalkınma, doğru sorulduğunda hâlâ küresel ölçekte üzerinde uzlaşılabilen birkaç çerçeveden biridir. Yanlış sorulduğunda ise yeşile boyanmış bir 'her şey aynen devam' söylemine indirgenir.

7. Sıkça sorulanlar

Sürdürülebilir kalkınma nedir, kısaca?

Sürdürülebilir kalkınma (sustainable development), bugünün ihtiyaçlarını gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılama olanağını tehlikeye atmadan karşılamaya çalışan kalkınma biçimidir. Tanım 1987 Brundtland Raporu'nda formüle edildi ve üç ayağı vardır: ekonomik kalkınma, sosyal kapsayıcılık ve çevresel koruma.

Sürdürülebilir kalkınma ile sürdürülebilirlik aynı şey mi?

Hayır. Sürdürülebilirlik (sustainability) bir sistemin uzun vadede kendini sürdürebilme özelliğini tanımlayan daha geniş bir kavramdır; ekoloji, etik ve felsefe alanlarını da kapsar. Sürdürülebilir kalkınma ise bu çerçevenin politika diline tercüme edilmiş halidir — büyüme, yatırım ve kalkınma hedefleriyle birlikte düşünülür.

Brundtland Raporu nedir?

1987'de BM Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu (başkanı Gro Harlem Brundtland) tarafından yayımlanan 'Ortak Geleceğimiz' (Our Common Future) raporudur. 'Sürdürülebilir kalkınma' kavramının uluslararası politika sözlüğüne girmesini sağlayan belge olarak kabul edilir.

Sürdürülebilir kalkınmanın üç ayağı nedir?

Üç ayak — yaygın adıyla 'üçlü sonuç' (triple bottom line): (1) ekonomik kalkınma, (2) sosyal eşitlik ve kapsayıcılık, (3) çevresel koruma. Modern yorumlarda dördüncü bir kültürel/kurumsal ayak da eklenir.

SDG'ler ile sürdürülebilir kalkınma arasındaki ilişki nedir?

SDG'ler (Sustainable Development Goals — Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları), 2015'te BM tarafından kabul edilen, 2030'a kadar ulaşılması hedeflenen 17 küresel hedeftir. Sürdürülebilir kalkınma soyut bir çerçeve; SDG'ler bu çerçevenin ölçülebilir hedeflere indirgenmiş operasyonel versiyonudur.

Sürdürülebilir kalkınma eleştirileri nelerdir?

Üç ana eleştiri vardır: (1) İçsel çelişki — sınırsız büyümeyi sınırlı bir gezegende sürdürmeyi varsayar. (2) Belirsizlik — 'ihtiyaç' ve 'gelecek kuşak' tanımları siyasal olarak boştur. (3) Güç asimetrisi — kalkınma dilini koruyarak, mevcut ekonomik düzeni dönüştürmek yerine yeşilleyen ('greenwashing') bir araca dönüşebilir.