Bu yüzyılın ağır sanayisi: Yapay zekâ

Yazılım dünyasını trilyon dolarlara boğan şey sıfır marjinal maliyet üzerine kurulmuş olmasıydı.

Bir kod bir kez yazıldıktan sonra sonsuz kez kopyalanırdı. İkinci kopyanın maliyeti sıfırdı. Silikon Vadisi’nin imparatorlukları, bu "bedava ölçeklenme" büyüsünün üzerine kuruldu.

Yapay zekâ bu tatlı büyüyü bozdu. Yapay zekâda ikinci kopya bedava değil. Kullanım arttıkça, tüketim ve maliyet doğrusal olarak tırmanıyor.

Artık ekranın diğer tarafında duran şey pasif bir dosya deposu değil, her sorguda yeniden çalışan devasa bir makine. Sorduğunuz her sorunun, ürettirdiğiniz her görselin anlık bir enerji maliyeti var. Cevap üretmek; bir yerlerde silikon çiplerin kızışması, elektronların dirençle çarpışması ve çölün ortasındaki bir soğutma fanının vınlaması demek.

Gartner'ın tahminine göre 2026'da küresel bilişim harcaması 6,37 trilyon dolara çıkacak. En hızlı büyüyen kalem veri merkezleri. Yüzde 62,5 artışla 822 milyar dolar. Enerji tarafından bakınca tablo daha da çarpıcı. Uluslararası Enerji Ajansı'na göre yalnızca beş teknoloji şirketinin yatırım harcaması, dünyadaki tüm petrol ve doğal gaz üretim yatırımından büyük.

Bu durum, işin yapısını da kökten değiştiriyor. Artık yazılım sektöründen değil, ağır sanayiye dönüşen fabrikalardan bahsediyoruz.

Ağır sanayinin ölçeği

Boyutlara bakmak, bu ağır sanayinin ölçeğini görmeye yetiyor. Sunucuların dizildiği standart bir veri merkezi dolabı eskiden 5 ila 10 kilovat güç çekerdi. Yapay zekâ sunucularıyla donatılmış tek bir dolap bugün 40 ila 100 kilovata ulaştı. Yakında 60-65 hanenin ortalama elektrik tüketimini tek başına tüketecek seviyeye gelecek.

Bu dolaplardan on binlercesinin bir araya geldiği 1-2 giga vatlık bir veri merkezi kampüsü, orta ölçekli bir nükleer santralin ürettiği gücün tamamını tek başına yutar.

Bu arada, kritik bir durum daha var. Konutlar gece uyur, fabrikalar hafta sonu şalter indirir. Veri merkezleri ise hiç durmaz. %99,999 kesintisizlikle, saniyenin binde birinde bile dalgalanma kabul etmeden elektrik çeker.

Ve termodinamiğin birinci kanunu hiç şaşmaz. Kullanılan elektriğin tamamı ısıya dönüşür. Bu yüzden o devasa tesislerin yanında binalardan büyük soğutma kuleleri, tonlarca su buharlaştıran devasa sistemleri vardır.

Enerjinin jeopolitiği

Bu tablo bize teknoloji sektörünün yeni anayasasını veriyor.

Yazılım marjı bitti, sanayi marjı başladı. Eskiden yüzde 80-90 brüt kâr marjıyla çalışan yazılım devleri, artık enerji üreticilerine bağımlı. Bu da teknoloji şirketlerini enerjiye yönlendiriyor. Big Tech (Microsoft, Amazon, Google, Meta), tarihte görülmemiş bir hızla nükleer santral operatörleriyle özel anlaşmalar imzalıyor, küçük modüler reaktör girişimlerini fonluyor, hatta jeotermal santralleri kapatıyor.

Egemenliğin tanımı böylece değişiyor. Bağlantı alt yapısı da yaşamsal hale geliyor. Bir veri merkezini inşa etmek 1 yıl sürerken, ona bakır kabloyla 1 giga vat elektrik getirmek 5 ila 7 yıl sürüyor. Burada keskin bir zaman makası var.

Tek noktada toplanmış devasa bir yük. Atılması gereken devasa bir ısı. 7/24 kesintisiz çalışma. Tamamen enerji kaynağının coğrafyasına göre seçilmiş konum.

Bu, 19. yüzyıldaki demir-çeliğin, 20. yüzyıldaki çimento ve alüminyumun, 21. yüzyıl için de yapay zekânın tarifi. Dolayısıyla, yapay zekâ artık dijital bir mucize değil, çağımızın en büyük ağır sanayi hamlesi. Ve tıpkı diğer ağır sanayilerde olduğu gibi, yapay zekânın da doğaya kesilen ağır bir faturası var.

Su tüketim canavarı

Birçok veri merkezi, çiplerden çıkan devasa ısıyı tahliye etmek için buharlaşmalı soğutma kullanır. Bu sistemlerde, ısınan havadaki ısıyı almak için tesisin içine saf su püskürtülür ve bu su buharlaşarak atmosfere karışır. Yani kullanılan su geri dönüştürülmez, sistemden tamamen eksilir.

Ortalama bir ChatGPT sohbetinde (yaklaşık 10-50 soru/cevap döngüsü), veri merkezlerinde yaklaşık 500 ml (bir şişe) temiz su buharlaşarak kaybolur. Yapay zekâ ile görsel üretmek ya da kod yazdırmak bu rakamı katlayarak artırır.

İşin trajikomik tarafı, veri merkezlerinin çiplere kireç ve mineral zarar vermesin diye kuyu suyu veya deniz suyu değil, arıtılmış şebeke/içme suyu kullanmasıdır.

Bugün veri merkezlerinin önemli bir kısmı ABD'nin Arizona çölleri gibi elektriğin ve güneşin bol, ancak suyun son derece kıt olduğu kurak bölgelere kuruluyor. Bir yanda kuraklıkla boğuşan tarım arazileri, diğer yanda çipler soğusun diye günde milyonlarca litre içme suyunu buharlaştıran devasa veri kampüsleri yer alıyor.

Karbon ayak izi

"Yeşil Gelecek" vaadiyle pazarlanan yapay zekâ, arka planda küresel karbon bütçesini de ciddi şekilde zorluyor. Tek bir büyük dil modelinin eğitilmesi sırasında salınan karbondioksit, ortalama bir binek otomobilin ömrü boyunca çıkardığı emisyonun yaklaşık 5 katına eşdeğer.

Çok önemli gelmedi mi? Eğitim bir defa yapılır. Ancak asıl karbon yükü, model erişime açıldığında başlayan kullanım aşamasında oluşur. Standart bir Google araması mikro saniyeler içinde tamamlanırken ve görece düşük enerji harcarken, bir jeneratif yapay zekâ sorgusu 10 ila 30 kat daha fazla karbon emisyonuna sebep oluyor.

Milyarlarca insanın her gün bu araçları kullanması, teknolojinin karbon ayak izini bir tepe noktası olmaktan çıkarıp sürekli ve yüksek bir çizgiye dönüştürüyor. Şebekeler yapay zekânın katlanarak artan elektrik talebini yeşil enerjiyle karşılayamadığında, aradaki açığı kapatmak için eski kömür ve doğalgaz santralleri can simidi oluyor.

Soğutma ve karbonun ötesinde, yapay zekâ çiplerinin ömrü de son derece kısa. Bu da neodim, lityum ve kobalt gibi çıkarılması doğayı tahrip eden nadir elementlerin tüketimini ve sonrasında devasa bir e-atık krizini tetikliyor.

Son söz

Yapay zekâ ekranlarımızda steril, temiz ve fiziki dünyadan bağımsız "sihirli bir bulut" gibi görünse de gerçekte toprağın suyunu çeken, havaya karbon salan ve girdiği bölgenin ekolojik dengesini değiştiren 21. yüzyılın en büyük ağır sanayisidir.

Faydasının yanında bu etkisini göz ardı etmek, bizi gelecekte bugün uğraştığımız sorunların ötesinde zorluklarla baş başa bırakacak.

Yapay zekânın dijital bir bulut olarak pazarlanması ile fiziksel kaynak tüketimi arasındaki bu devasa uçurum, ekonomik büyümenin çevresel etkilerden tamamen koparılabileceğini savunan Ayrışma Tezi kavramının günümüz teknoloji dünyasında ne denli büyük bir yanılsama olduğunu kanıtlıyor. Makalede detaylandırılan enerji ve su maliyetleri, dijitalleşmenin maddesel dünyadan bağımsızlaşmak yerine, ona daha derin ve yıkıcı bir biçimde bağımlı hale geldiğini göstermektedir.