Dikkat bir organ mıdır?

Uzun zamandır dikkat ekonomisinden söz ediyoruz. Teknoloji şirketlerinin dikkatimizi yakalamak, platformlarda tutmak ve satılabilir bir değere dönüştürmek için nasıl yarıştığını konuşuyoruz.

“Dikkat ekonomisi” bu yüzden hem ekonomik hem de bireyci bir kavram haline geldi. Dikkatimiz kıt bir kaynak, biz ise bu kaynağı korumakta giderek zorlanan tüketicileriz.

Fakat son yıllarda ortaya çıkan bilimsel bulgular, bu hikâyeyi başka bir yere taşıyor. Dikkat yalnızca zihinsel değil, aynı zamanda fizyolojik bir kaynak da olabilir mi?

Nature Human Behaviour'da yeni yayımlanan bir çalışma, dikkatin insan bedenindeki akut bağışıklık tepkileriyle ilişkisini inceledi. Araştırmacılar, katılımcıların ciltlerinde kontrollü bir alerjik reaksiyon oluşturdu ve ardından dikkatlerini bedenlerindeki duyumlara yöneltmelerini ya da dikkatlerini başka bir yere vermelerini istedi. Sonuç dikkat çekiciydi. Bedensel duyumlara yöneltilen içsel dikkat, inflamatuvar yanıtı azalttı ve daha hızlı toparlanmayla ilişkilendi.

Bu bulgu, “dikkat” kavramının anlamını genişletiyor. Çünkü dikkat artık yalnızca bir şeyi görmemizi, okumamızı veya anlamamızı sağlayan bilişsel bir mekanizma olmaktan çıkıyor. Aynı zamanda bedenin kendi durumunu düzenleme biçimlerinden biriyle de ilişkili hale geliyor.

O halde şunu soralım. Dikkat bir organ mıdır?

Elbette biyolojik anlamda, anatomik bir organ değil. Ama bir organ gibi, yaşamımız açısından kritik bir işlev gören bir düzenleme kapasitesi olarak düşünülebilir mi? Henüz bilmiyoruz. Fakat sorunun kendisi artık eskisi kadar saçma görünmüyor.

Ve öyleyse, dikkat ekonomisinin hikâyesi de değişmeye başlar.

Dikkat ekonomisi eleştirisi 1971'de Herbert Simon'la başladı ve o günden beri iki dilde yazıldı.

Birincisi iktisadi dil. Bilgi bollaştıkça dikkat kıtlaşır, kıt olan şey fiyatlanır ve fiyatlanan şey için nihayetinde bir pazar kurulur. Bu dil, dikkatin metalaşmasını tarif etmekte kusursuz. Reklam envanterini, saniyelik açık artırmayı, tıklama başına maliyeti bu dille konuşuyoruz.

İkincisi bireyci, yani erdeme dayanan dil. Dağınıklık bir zaaftır, odaklanma bir erdemdir. İrade kaslara benzer, çalışırsanız güçlenir. Dijital detoks, ekran süresi, "bilinçli kullanım." Bu dil sorunu bireye bindirir ve çözümü de bireye fatura eder. Bundan da bir ekonomi yaratır. Dijital detoks ve mindfulness app’leriyle…

Her iki dil de doğru. Fakat yeni biyolojik bulgular üçüncü bir katman ekliyor. Dikkat yalnızca verdiğimiz veya bizden alınan bir şey olmayabilir. Bedenimizin de kullandığı bir kaynak olabilir.

Nature Human Behaviour çalışmasında dikkatlerini bedenlerindeki duyumlara yönelten kişilerde akut inflamatuvar yanıtın daha düşük olması, dikkat ile bedensel düzenleme arasında daha önce düşündüğümüzden daha doğrudan bir ilişki olabileceğini düşündürüyor. Araştırmacılar, bu etkinin otonom sinir sistemi üzerinden gerçekleşebileceğine ilişkin bulgular da raporluyor.

Burada dikkatli olmak gerekiyor. Bu çalışma, sosyal medyanın bağışıklık sistemimizi bozduğunu kanıtlamıyor. Dikkat dağınıklığının kronik hastalıklara neden olduğunu da göstermiyor. Ve elbette tek bir akut inflamasyon deneyinden “dikkat bir ilaçtır” sonucu çıkarmak da akılcı değil.

Ama daha temel bir şeyi gösteriyor. Zihin ile beden arasındaki sınır, dikkat söz konusu olduğunda sandığımız kadar keskin değil.  Belki de bu yüzden “dikkat bir organ mıdır?” sorusu ilk bakışta saçma görünse de giderek daha anlamlı hale geliyor. Organ değil. Ama organlara benzer biçimde, yaşamımızın devamı için vazgeçilmez bir düzenleme kapasitesi.

Ve eğer öyleyse, onu sınırsızca sömürülebilecek bir piyasa metası gibi görmek de en azından tartışmaya açılması gereken bir varsayım.

Peki. Organ dersek ne değişir?

Ölçü birimi değişir. "Ekran süresi" bir tüketim ölçüsüdür ve tüketim ölçüleri tercih diliyle konuşur. Fizyolojik bir kaynaktan bahsediyorsanız ölçü birimi maruziyet olur (doz, süre, birikim, eşik.) Silika tozuna maruz kalan işçiden daha dayanıklı olmasını istemiyoruz; havadaki partikül miktarını sınırlıyoruz. Kurşun için de öyle. Gürültü için de. Maruziyet dili, sorumluluğu maruz kalandan kaynağa taşıyan bir dildir ve bunu ahlaki bir tercih olarak değil, ölçüm konvansiyonu olarak yapar.

Hukuki nesne değişir. Dikkat ekonomisi bugün büyük ölçüde veri koruma ve tüketici hukuku üzerinden düzenleniyor. Rıza, şeffaflık, karanlık desenler. Bunların hepsi bilgisel haklar. Fizyolojik bir kaynaktan söz ediyorsak, ilgili doktrin bilgisel mahremiyet değil, bedensel bütünlük ve iş sağlığı olur. Aradaki fark teknik değil, yapısal. Bilgisel hakların standart telafisi aydınlatılmış rızadır. Bedensel bütünlüğün standart telafisi ise sınırlama.

Fail değişir. Dışsallık çerçevesi devreye girer. Dışsallık kavramının bütün gücü, kimsenin kötü niyetli olmasını gerektirmemesindedir. Fabrikanın dumanı, fabrikatörün kötülüğünden değil, dumanın fiyatlanmamasından kaynaklanır. Dikkat için de aynı yapı kurulabilir. Kimse sizi hasta etmeye çalışmıyor; sadece dikkatinizin bedene dönük halinin bir fiyatı yok.

Zayıf halka.

Buraya kadar yazdıklarımızın zayıf halkasını da açıkça göstermek gerekiyor.

Kanıt dar. "Dikkat akut bir histamin yanıtını modüle ediyor" ile "dikkat ekonomisi bağışıklığı bozuyor" arasında birkaç düzine çalışmalık mesafe var. Bulgunun sağlamlığı mesafeyi kısaltmıyor, sadece yola çıkmayı meşrulaştırıyor.

Okun yönü değişti, ok aynı kaldı. Kronik yorgunluk sendromu ve kronik ağrı hastaları yıllarca tam ters yöndeki bir modelden zarar gördü. Semptoma verilen dikkat semptomu üretir, o halde dikkatinizi başka yere verin. Şimdi bulgu ters yöne işaret ediyor. Ama her iki modelde de faturanın kesilebileceği adres hala kişinin kendisi. "Yeterince iyi dikkat etmediniz" cümlesi, "fazla dikkat ettiniz" cümlesiyle aynı hukuku kuruyor. Bir bulgunun yönü değişince silaha dönüşme ihtimali değişmiyor.

Organ metaforunun kendi tuzağı var. Organlar tıbbi yönetimin nesnesi. Ölçülür, optimize edilir, reçete edilir. Dikkati organ ilan ettiğiniz anda, onu kıran endüstriye ikinci bir ürün kategorisi açmış olursunuz. Dikkat sağlığı hizmetleri!

Yani, temkinli olmak gerekiyor. Ama bu temkin, dikkat konusunu daha geniş çerçevede tartışmamız için de bir engel değil. Dikkatin yaşam kapasitesi ile ilgisini göz ardı etmemek sanırım önemli. Ne dersiniz?

Teknoloji platformlarının bilişsel sınırları aşarak biyolojik süreçlere müdahale etmesi, dikkat madenciliği faaliyetlerinin sadece zihinsel bir sömürü değil, aynı zamanda bedensel bir kaynak tüketimi olduğunu da kanıtlar niteliktedir. Bu süreçte dikkatin fizyolojik bir düzenleyici olarak kullanılması, madencilik faaliyetlerinin bireyin biyolojik dengesi üzerindeki yapısal etkilerini daha görünür kılar. Bu örüntü, Dikkat Madenciliği kavramıyla doğrudan örtüşür.

Dikkatimizin bir kaynak olarak metalaştırıldığı bu yeni ekonomide, teknoloji şirketlerinin başarısı bizim gönüllü işbirliğimize bağlıdır. Bize sunulan kişiselleştirilmiş öneri akışlarına kendimizi bırakarak sergilediğimiz Algoritmik Teslimiyet, dikkatimizi yönetme hakkını sessizce bu platformlara devretmemiz anlamına gelir.