Uzay Kirliliği: Dünya Yörüngesinde Yükselen Tehlike

Her yıl gezegende 2,12 milyar ton atık veya çöp bırakıyoruz. Size çarpıcı bir örnek vereyim. Bu rakamı görselleştirmek için tüm bu atıkların arka arkaya dizilmiş kamyonlara yüklendiğini hayal edin. Bu kamyonlar, dünyanın etrafını 24 kez dolaşacak kadar uzun bir kuyruk oluştururdu! Peki ya uzay çöpleri?

Bu sefer konumuz yeryüzü değil. Gökyüzünde yarattığımız çöplerle ilgili. Bunu çıplak gözle göremeyiz. Üstelik bu sabit değil, her gün farklı tehlikelere gebe, hareketli bir çöplük…

NASA, uzay çöpü olarak sınıflandırılan 10 santimetreden büyük yaklaşık 27.000 insan yapımı nesne olduğunu tahmin ediyor. Bu çöpler dünyanın yörüngesinde dönmeye devam ediyor. Bunların ne şimdi ne de gelecekte insanlığa bir faydası var. Çünkü bunlar eski uydular, roket ve uzay aracı parçaları. Daha doğrusu kalıntılar…

Şu anda yörüngede aktif uydulardan daha fazla işe yaramaz uzay çöpü bulunuyor. Evet, uzay büyük bir yer. Ancak yörüngeye yerleşmiş hızlı hareket eden çöp miktarı son altı on yılda istikrarlı bir şekilde arttı. Uzay ajansları, askeri ve özel operatörler casusluk, navigasyon, bilimsel görevler, iletişim ve daha fazlası için binlerce uydu fırlattı. Dünya yörüngesi artık endişe verici derecede kalabalık bir yer haline geldi.

Sadece Dünya yörüngesinde değil, Ay yüzeyinde de çöplerimizle iz bıraktık. Bugün itibarıyla Ay yüzeyinde 190.000 kg atık bulunuyor. Bunların arasında 3 uzay aracı (ay taşıtı) ve düzinelerce ekipman var.

_{^{Uzay çöpünün tehlikesi!}}

Yörüngede hareket halindeki uzay enkazının 8.000 tondan fazla olduğu tahmin ediliyor. Bunlar diğer nesnelere ve hatta aktif uydulara çarpma riski taşıyor. Ve elbette, bu şekilde bırakıldıklarında yüzlerce ve binlerce yıl havada kalma potansiyeline sahipler.

Peki bu ne anlama geliyor? Geçmişten bazı örneklere göz atalım…

Şubat 2009'da, aktif bir Iridium iletişim uydusu, artık işlevsiz olan bir Rus askeri uydusuna 42.000 km/s hızla çarptı. Bu olay Sibirya'nın tam 770 km üzerinde gerçekleşti. Bugün bile aktif uyduları tehdit eden binlerce uzay enkazı parçası oluşturdu.

2007 yılında Çin, eski bir meteoroloji uydusunu bir füzeyle imha etti. Bu eylem, alçak Dünya yörüngesindeki uzay enkazı miktarını %30 artırdı. ABD ve Hindistan sırasıyla 2008 ve 2019 yıllarında aynı yolu izleyerek yörüngeyi daha da karmaşık hale getirdi. Rusya geçen yıl eski bir uyduyu füzeyle havaya uçurarak gezegeni yıllarca çevreleyecek 1.500'den fazla atık parçası yarattı.

Sorun şu ki, bu yüksek hızlı çöpler arasındaki çarpışmalar daha da fazla çöp yaratıyor. En kötü senaryo, Dünya yörüngesinde durdurulamaz bir domino etkisi yaratan çarpışmalar zinciri olan Kessler Sendromu'dur. Bu senaryoya göre, birbirini izleyen çarpışmalar nedeniyle yörüngede hiçbir aktif uydu kalmayacaktır. Dünya, bugün uydular aracılığıyla yürütülen tüm temel faaliyetler için kör ve sağır hale gelecektir.

_{^{Uydular ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları}}

Uyduların işlevi BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları için kritiktir. Planet Lab CEO'su Will Marshall ve ekibinin yaptığı çalışma bu konuda detaylı veriler sunuyor. Buna göre, 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amacından 12'sine bu uydular aracılığıyla ulaşılabileceği düşünülüyor.

Buna çok temel örneklerle göz atalım. Uydu görüntüleri yardımıyla tarımsal verimlilik gibi alanlarda attığımız adımları belirliyoruz. Ayrıca rezervuar su seviyelerinin, ormansızlaşmanın ve suların kirlilik seviyelerinin geniş çaplı ve etkili bir şekilde izlenmesi konusunda adımlar attık. Uydu görüntüleri, küresel ölçekte buz kütlelerinin durumunu ve çölleşmeyi izlememize yardımcı oluyor. Hatta bu olayları önlemek için erken uyarı sistemleri kurduk.

İyi sağlık ve esenliğin yanı sıra, iletişim uydularının nitelikli eğitim için de faydaları vardır. Şu anda dünya nüfusunun sadece yarısı internete erişebiliyor. Küresel bir iletişim uydu ağı sayesinde internet, altyapısı olmayan ve daha az gelişmiş bölgelere ulaşabilir. Bu, tıp ve eğitim gibi alanlarda bilgi paylaşımının artması anlamına gelir.

Bu örnekler uyduların ve uzay teknolojisinin ne kadar hayati olduğunu göstermektedir. Sürdürülebilir ve sağlıklı bir geleceğin sağlanmasında temel bir rol oynarlar.

Bu nedenle, birçok noktada tehlike arz eden uzay çöpleriyle ilgili ülkelerin ve uluslararası kuruluşların hızla önlem alması gerekmektedir.

Bu bağlamda, BM Dış Uzay İşleri Ofisi bir adım atarak bir direktif yayınladı. Direktif, uzay enkazını azaltmayı amaçlıyor. Ayrıca ulusların ve şirketlerin uzayda nasıl davranmaları gerektiğini de ana hatlarıyla belirtiyor. Bunun etkili bir fayda sağlayıp sağlamayacağını önümüzdeki günlerde hep birlikte göreceğiz.

Ancak SpaceX gibi özel şirketlerin on yıl içinde 100.000'e kadar yeni uydu fırlatmayı planlamasıyla birlikte, bu konulardaki önlemler ve kararlar aciliyet kazanmaktadır. Aynı zamanda giderek daha kritik hale gelmektedir.

İnsanlık, içinde yaşadığı dünyayı bir çöplüğe dönüştürmeyi başardı. Kısa tarihi geçmişine rağmen uzayı da kirletti. Şimdi ise yarattığı sorunlarla uğraşmak için sözde çözümler peşinde. Tıpkı kendi kuyruğunu yakalamaya çalışan bir kedi gibi.

---

Kaynaklar:

Ian Sample tarafından yazılan The Guardian Weekly makalesi

https://www.theworldcounts.com/challenges/planet-earth/waste/global-waste-problem/story

https://www.eco-business.com/opinion/space-junk-what-is-being-done/

https://www.space.com/space-junk-growing-problem-complicated-solution

https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-space-junk-and-why-is-it-a-problem.html

https://www.cnbc.com/2021/05/29/can-new-technology-solve-a-trillion-pound-garbage-problem.html#:~:text=Humans%20generate%20a%20remarkable%20amount,3.4%20billion%20tonnes%20by%202050.

https://iscep.medium.com/daha-i̇yi-bir-uzay-teknolojisi-daha-i̇yi-bir-dünya-demek-fe98417c3874

https://www.sciencenewsforstudents.org/article/space-trash-kill-satellites-space-station-astronauts

Uzay teknolojilerindeki ilerlemeler sürdürülebilir kalkınma için yeni kapılar açsa da, bu verimlilik artışının daha fazla uydu fırlatılmasını tetikleyerek yörüngedeki kirlilik yükünü artırması tipik bir rebound etkisi örneği teşkil etmektedir. Bu örüntü, Rebound Etkisi kavramıyla doğrudan örtüşür.