Bir hükümet aynı bütçeden güneş enerjisine teşvik verebilir, bir kömür santralini açık tutabilir, sel riski altındaki bir kentin altyapı yatırımını da bir sonraki yıla bırakabilir. Üç kararın da kendi içinde bir mantığı var. Güneş yatırımı yakıt ithalatını azaltabilir. Kömür santrali bölgedeki işleri koruyabilir. Sel yatırımını ertelemek ise bugünün bütçesinde yer açar.

Üç karar da kendi hesabına göre makul. Yan yana geldiklerinde iklim politikasının neden bu kadar zor ilerlediğinin de kanıtı. Yeni bir enerji yatırımı yapmak için alıcı, yatırımcı ve gelir bulmak gerekiyor. Eski bir santrali kapatmak için o santralin etrafında kurulmuş geçim düzenine bir cevap vermek; bir kenti sele hazırlamak için de önlenecek zararın bugünkü bütçede bir karşılığı olması gerekiyor.

İklim krizinin üstünde büyüyen ekonomi, bu üç karardan ilkini hızlandırabiliyor. Diğer ikisinin önündeki engeller ise siyasetin ve kamu maliyesinin alanına giriyor. Antalya’da müzakere edilen meselenin özü burada.

1-  Bilimin saati, siyasetin saati

Bir kömür santralini kapatma kararı alındığında, ilk gün kimin itiraz edeceği bellidir. İşçiler işlerini, belediye gelirini, hükümet elektrik arzını düşünür. Kapatmanın iklim açısından faydası ise dünyanın tamamına ve uzun yıllara yayılır. Bedeli üstlenecek insanlar aynı bölgede yaşar, birbirlerini tanır ve taleplerini dile getirebilir. Faydayı görecek insanların önemli bir bölümü başka ülkelerde, hatta başka kuşaklardadır.

Bu yüzden erteleme, siyasi açıdan anlaşılır bir karar olabilir. Bugünün kararını yarının hükümetine bırakabilirsiniz. Atmosferde ise böyle bir devir işlemi yok. Bugün salınan karbondioksit bir sonraki bütçe yılında hesaptan düşmez. Gecikme, sonraki yıllarda aynı sıcaklık hedefi için yapılması gereken azaltımı büyütür.

BM Çevre Programı’nın (UNEP) 2026 Emisyon Açığı Raporu’na göre mevcut politikalar dünyayı bu yüzyılda yaklaşık 2,8°C’lik bir ısınmaya götürüyor. Ülkelerin açıkladıkları taahhütlerin tam uygulandığı senaryolarda tahmin 2,6°C. Bu iki tahmin birlikte okunduğunda iki ayrı açık görülüyor. İlki, hükümetlerin söyledikleriyle yaptıkları arasında. İkincisi, verdikleri sözlerin tamamı tutulsa bile ulaşılacak sonuçla Paris Anlaşması’nın sıcaklık hedefleri arasında. Daha iyi uygulama ilk açığı daraltabilir. İkinci açığı daraltmak için ülkelerin daha ileri kararlar alması gerekir.

Brezilya’nın COP30 başkanlığı, 3 Kasım’da fosil yakıtlardan uzaklaşmaya ilişkin bir yol haritası yayımladı. Belge, ülkelerin fosil yakıtlara bağımlılıklarını değerlendirmelerini ve 2033’e uzanan bir işbirliği gündemi öneriyor. Bu çalışmanın etkisi, bir ülke hangi santrali ne zaman kapatacağını, elektrik açığını nasıl karşılayacağını ve o bölgenin geçişine ne kadar kaynak ayıracağını belirlediğinde görülecek. Bilimin takvimi, siyasi takvime ancak bu net kararlarla girebilir.

2-  Yeni ekonomi, eski ekonominin yerini alıyor mu?

Paris Anlaşması’ndan bu yana temiz enerjinin kendi ekonomik gerekçesi güçlendi. Bir hükümet daha az yakıt ithal etmek için güneş ve rüzgârı destekleyebilir. Aynı hükümet, elektrik arzını güvenceye almak için yerli kömürü sistemde tutabilir. Enerji güvenliği hesabı iki kararı da taşıyabiliyor. İklim açısından sonucu ise yeni üretimin ne kadar fosil yakıt kullanımını ikame ettiği belirliyor.

Çin’de bu iki hareketi aynı anda görmek mümkün. Çin’in emisyonları, 2026’nın üçüncü çeyreğinde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,1 azaldı. Güneş, rüzgâr ve nükleer kaynaklardan elektrik üretimi 110 teravatt-saat arttı. Bu artış, toplam elektrik talebindeki artışın iki katından fazlaydı. Kömürden elektrik üretimi yüzde 3,3 gerilerken, yeni kömür santrallerinin inşası sürdü.

Bu tabloyu anlamak için santrallerin sayısıyla, ne kadar çalıştıklarını ayrı ayrı izlemek gerekiyor. Yeni kömür kapasitesi eklenirken mevcut santraller daha az çalışabilir. Temiz üretim talepteki artışı karşılamanın ötesine geçtiğinde kömürden üretilen elektrik de azalabilir. Öte yandan ılıman hava ve inşaattaki daralma da o çeyrekte emisyon düşüşüne katkıda bulundu. Talep yeniden hızlandığında, şebekenin artan temiz üretimi ne ölçüde kullanabildiği ve kömür santrallerinin kaç saat çalıştığı daha belirleyici olacak.

Yeni enerji ekonomisinin kendi başına büyüyebilmesi önemli bir değişim. Ancak eski ekonominin çekilmesi, çoğu zaman eldeki bir varlıktan, bir gelirden veya bir güvence olarak görülen kapasiteden vazgeçmeyi gerektiriyor. Yeni bir yatırımın yapılmasıyla eski bir yatırımın ömrünün kısalması, farklı ekonomik ve siyasi kararlar.

3-  Ortak faydanın faturasını kim ödüyor?

Bir güneş santralinin ürettiği elektriği satabilirsiniz. Bir taşkın setinin değeri ise büyük ölçüde önlediği zararda saklıdır. Kapanmayan dükkân, onarım gerektirmeyen ev, eğitimin kesintiye uğramadığı okul. Bu fayda hesaplanabilir. Ama faydayı hesaplamakla, yatırımı finanse edecek düzenli bir gelir yaratmak ayrı işlerdir. Belediye harcamayı bugün yapar. Korumanın faydası ise yıllar içinde hanelere, işletmelere ve kamu kurumlarına dağılır.

Bakü’deki COP29’da, gelişmiş ülkelerin öncülüğünde gelişmekte olan ülkelerin iklim eylemi için sağlanacak finansmanı 2035’e kadar yılda en az 300 milyar dolara çıkarma hedefi kabul edildi. Aynı karar, tüm kamu ve özel kaynaklardan sağlanan finansmanın yılda en az 1,3 trilyon dolara ulaşması için bütün aktörlere çağrı yaptı.

Bu rakamlar iklim finansmanının genel ölçeğini tarif ediyor. Bir ülkenin taşkın yatırımı için fiilen kullanabileceği kaynağı ise paranın hangi amaçla, hangi koşullarda ve hangi vadede verildiği belirliyor. Aynı tutardaki hibe ve kredi, finansman tablosunda yan yana durabilir. Borcu geri ödeyecek ülkenin bütçesinde farklı sonuçlar yaratırlar.

UNEP’in 4 Kasım’da yayımladığı 2026 Uyum Açığı Raporu’na göre gelişmekte olan ülkelerin 2035’teki yıllık uyum ihtiyacı yaklaşık 305 milyar dolar. Gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere 2024’te sağlanan uluslararası kamu uyum finansmanı ise 28,2–31,7 milyar dolardı.

UNEP’in hesabına göre, COP30’da dile getirilen uyum finansmanını 2035’e kadar üç katına çıkarma hedefi gerçekleşse bile ihtiyacın ancak yüzde 20–29’u karşılanabilecek. Antalya’nın açılışında bu hedefin ayrı bir gündem maddesi olarak eklenmesi konusunda uzlaşma sağlanamadı.

Dağılım sorunu ülkelerin içinde de var. Bir kömür havzasında santral kapanırken yeni işlerin başka bir şehirde açılması ulusal istihdam tablosunda olumlu görünebilir. İşini kaybeden insanın hesabında ise taşınma, yeniden eğitim ve aradaki gelir kaybı var. Adil dönüşümün siyasi önemi burada ortaya çıkıyor. Bir bölgenin geleceğine ilişkin plan, kapanış kararından önce inandırıcı hale gelirse o kararın alınması da kolaylaşır.

Sonuçta

Başta sözünü ettiğim hükümete dönelim. Güneş yatırımı yakıt ithalatını azaltıyorsa hükümetin o yatırımı desteklemek için zaten bir nedeni var. Kömür santralinin kapanması ise o bölgede yaşayan insanların yeni düzen içinde nasıl geçineceğine dair bir cevap gerektiriyor. Sel yatırımının öne çekilmesi için de bugünün bütçesinde, faydası belki yıllar sonra görülecek bir işe yer açmak gerekiyor.

COP31’in başarısını ekonomik çıkarlarla iklim hedeflerinin ayrıştığı bu kararlar gösterecek. Bir enerji planında hangi santralin kapanış tarihi öne çekildi? O bölgede geçişin maliyeti için kim para ayırdı? Sel riski altındaki bir kent, korunmak için hangi koşullarla finansman buldu?

Antalya’dan sonra ben en çok şuna bakacağım. Yıllardır yapılması gerektiği söylenen hangi iş, sonunda bir bütçeye girdi?